ویژگیهای شخصیتی ناهنجار و رفتارهای اینترنتی
شبکههای اجتماعی به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره تبدیل شدهاند و امکان ارتباط و حفظ روابط را فراهم میکنند. با این حال، این پلتفرمها میتوانند زمینهساز رفتارهای زیانباری مانند آزار سایبری، تعقیب آنلاین، کلاهبرداری و ترولینگ شوند که پیامدهای عاطفی و مالی سنگینی برای قربانیان به همراه دارد. پژوهشی تازه که در مجله بیامسی سایکولوژی منتشر شده است، به بررسی رابطه میان ویژگیهای شخصیتی ناهنجار و رفتارهای مخرب کاربران در شبکه اجتماعی اینستاگرام پرداخته است.
نقش کلیدی خصومت و مهارگسیختگی
این مطالعه توسط مجتبی الهامی اطهر از گروه پژوهشی دارکمایند در تبریز به همراه ژوشوا دی. میلر و مرتضی عزیزی انجام شده است. نتایج نشان میدهد که ویژگیهای شخصیتی ناهنجار نقش مهمی در بروز رفتارهای مخرب آنلاین دارند. بر اساس یافتههای پژوهشگران، دو ویژگی «خصومت» (شامل رفتارهای فریبکارانه، خصومتورزی و حس استحقاق) و «مهارگسیختگی» (تمایل به رفتارهای تکانشی بدون برنامهریزی) قویترین پیشبینکنندههای رفتارهای زیانبار اینترنتی بودند.
شرکتکنندگانی که نمرات بالاتری در این دو ویژگی کسب کردند، رفتارهایی مانند آزار سایبری، ترولینگ در اینستاگرام، ایجاد هویت جعلی، جرایم رایانهای، تعقیب سایبری شریک عاطفی و همچنین سدفیشینگ (اشتراکگذاری مشکلات عاطفی برای جلب توجه و همدردی) را بیشتر گزارش دادند. ویژگیهای شخصیتی در مجموع ۱۴ تا ۱۹ درصد از تفاوتها را در این رفتارهای زیانبار توضیح میدادند.
نقش بازدارنده آنانکاستیا
در مقابل، دانشجویانی که سطح بالاتری از ویژگی «آنانکاستیا» (ویژگی مشخصشده با کمالگرایی شدید، پایبندی سختگیرانه به قوانین و نظمجویی) را داشتند، کمتر دست به رفتارهایی نظیر آزار سایبری، ترولینگ و جرایم رایانهای میزدند. همچنین این افراد مخالفت اخلاقی و قانونی شدیدتری نسبت به پورنوگرافی کودکان در اینترنت نشان دادند، در حالی که افراد دارای خصومت بالا الگویی معکوس در نگرش به این موضوع داشتند.
اعتیاد به اینستاگرام و فعالیتهای روزمره
تحلیل دادهها نشان داد که اعتیاد به اینستاگرام بیش از همه با عاطفهگرایی منفی، خصومت و مهارگسیختگی مرتبط است. عاطفهگرایی منفی تنها ویژگی شخصیتی بود که با استفاده روزانه بیشتر از اینستاگرام پیوند داشت، در حالی که خصومت تنها ویژگی مرتبط با به اشتراکگذاری مکرر تصاویر سلفی بود. با این حال، ویژگیهای شخصیتی تنها ۵ تا ۷ درصد از تفاوتها را در فعالیتهای روزمره اینستاگرام تبیین کردند.
روششناسی و محدودیتهای پژوهش
این پژوهش با مشارکت ۴۹۰ دانشجوی دانشگاه در تبریز انجام شد که بین سپتامبر ۲۰۲۳ تا مه ۲۰۲۴ از طریق پیامرسانهای واتساپ، تلگرام و اینستاگرام جذب شده بودند. میانگین سنی شرکتکنندگان ۲۴ سال (در بازه سنی ۱۸ تا ۴۶ سال) بود و ۷۶ درصد آنان را زنان تشکیل میدادند. شرکتکنندگان پرسشنامهای آنلاین را برای ارزیابی شش ویژگی شخصیتی ناهنجار (عاطفهگرایی منفی، خصومت، مهارگسیختگی، انزوا، روانپریشخویی و آنانکاستیا) بر اساس فرم کوتاه اصلاحشده ابزار ارزیابی DSM-5 و ICD-11 تکمیل کردند.
پژوهشگران بر محدودیتهای این مطالعه نیز تأکید کردهاند. همبستگی بودن طرح پژوهش امکان استنتاج علّی را سلب میکند. همچنین دادهها به صورت خودگزارشی جمعآوری شدهاند و ممکن است رفتارهای حساس کمتر از میزان واقعی گزارش شده باشند. علاوه بر این، نمونه پژوهشی بیشتر از زنان تشکیل شده و عواملی مانند محدودیتهای اینترنتی و نظارت در ایران نیز میتواند بر رفتارها و نحوه گزارش شرکتکنندگان تأثیر گذاشته باشد.
